Lütfen bekleyin..

İsmail Şahin

Diyarbakır hatırası...

22 Mayıs 2017, 00:01

Şu üzerinde gezindiğim caddenin isim sahibi Ali Emiri yıl 1916'da otuz altın bedel ve üç altın lira bahşişle kitapçı Burhan Bey'in tozlu raflarından almasaydı acaba Divanü Lügati't Türk'ten haberimiz olacak mıydı?

Yemen'de olduğunu işittiği bir kitabı almak için çalıştığı kurumdan izin alamayınca istifa etmeyi düşünen bir adam getirin gözünüzün önüne. "Deli" diyorsunuz. Eğer o kitap delisi olmasaydı Divanü Lügati't Türk kütüphanemizde olmayacaktı.

Ali Emiri Efendi'nin "Bu kitap değil Türkistan ülkesidir... Bu kitaba hakiki kıymet vermek lazım gelse cihanın hazineleri kâfi gelmez" sözleri Divanın bizim için anlamını hatırlatması açısından not edilmeli.

Şu tadilatta olan binada doğan bir diğer Diyarbekirli Ziya Gökalp, Ali Emiri Efendi'nin elindeki hazineyi görmek için aylarca kapı aşındıran bir başka Türklük divanesidir.

Bir tarafta Divanı düzenleyen Kilisli Rifat Bilge'ye evinin yarım tapusunu teklif eden Ali Emiri, diğer tarafta kitabın basımının kendisi için en büyük mükâfat olacağını söyleyerek bunu reddeden Kilisli Rifat.

Pusuda ise Divanın ismini duyunca "Leyla'nın adını duymuş zavallı Kays gibi ah çeken" Ziya Gökalp...

Bitmedi...

Ziya Gökalp ve Muallim Rifat'ın kurduğu "tezgah" ile "başına bir hal gelir" korkusuyla kitabı bastırmak istemeyen Ali Emiri'ye tekrar basım için ricacı olan bir de Başvekil vardır hikayenin tam orta yerinde.

Türklüğe tekrar kazandırmak için herkesin nefsini bir kenara bıraktığı kitap için Başvekil Talat Paşa 300 lira ihsan eder, lakin "vatani, millî hizmet karşılığında para almak ağır geldiği için" sadaka olarak dağıtılmasını rica eden bir portre vardır karşısında...

Sadakanın adı da "Divanü Lügati't Türk sadakası"dır.

Dünyada tek örneği olan kitabı kaybetmemek için bir buçuk yıl yanından ayırmayan, çocuklarına nöbet yazan, geceleri yastığının altında saklayan başka bir divane de Muallim Rıfat'tır...

Çocuklarına talimatı tam olarak şudur: "Eğer ev yanarsa bu çantayı alıp kaçacaksınız, bu kitap kurtulsun yeter, yatak yorgan yansın, boşverin!"

Kitabın ilk örneğini görmek için iki küsür yıl kapı aşındıran, devleti bu "hazine" için teyakkuza geçiren Ziya Gökalp'in durumunu ifade edebilecek bir kavram var mıdır?

Cumhuriyetin ilanı sonrası Divanü Lügati't Türk'ten haberdar olan Mustafa Kemal Paşa da bu hazinenin peşine düşen bir başka isimdir. Talimat verir, Divan'ın tercümesinin yapılmasını ister. Meclis bunun için Samih Rifat Bey'i ve İstiklal Marşı şairimiz Mehmet Akif'i görevlendirir.

Mustafa Kemal divana o kadar sevdalanmıştır ki başka bir yedeğinin olduğunu zannettiği (Reşid Galip olmadığını söylemeye cesaret edemediği için) tercümeleri kendi hususi kütüphanesine ister.

Bu sebeple Divan'ın tekrar tercümesi için Kilisli Rifat Bilge ile pazarlıklar yapılır, lakin anlaşılamaz. Anlaşmazlıkla sonuçlanınca Divanın tercümesi Besim Atalay tarafından, Rifat Bilge'nin de teşviki ile yapılır.

Bugün dünyada okunan Divanların hepsi, Diyarbekirli Ali Emiri Efendi'nin yarısını borç bulduğu para ile aldığı, Kilisli Rifat Bilge'nin yaklaşık on yıl tashih ve tercümesi için peşinden koşturduğu ve bir diğer Diyarbekirli Ziya Gökalp'in bastırmak için devleti Ali Emiri'nin ayağına getirdiği, Mustafa Kemal'in Meclis'i harekete geçirdiği bu kitaptan neş'et etmiştir.

İşte Divanü Lügati't Türk böylesi "fena-fil kitap" divanelerin elinden geçmiştir.

Bundan onbeş yıl kadar önce önce bu hikâyenin tafsilatını yazmıştım. Diyarbakır'da yanımda Kaşgar'dan kopup gelen yol arkadaşlarımla Ali Emiri Caddesi'ni arşınlayarak Ziya Gökalp Müzesi'ne doğru yürürken bu hikâyeyi tekrar yâd ederek bir Diyarbakır hatırası not edeyim istedim.

  • Bu haberi paylaşın:
UYARI: Konuyla ilgisi bulunmayan, hakaret içeren cümleler veya imalar, inançlara saldırı, şiddete teşvik ve tamamı büyük harfle yazılan yorumlar onaylanmamaktadır.
Yazarın Diğer Yazıları
12 gün önce
110 gün önce
138 gün önce
215 gün önce
229 gün önce
278 gün önce
284 gün önce
291 gün önce
341 gün önce
362 gün önce
369 gün önce
397 gün önce
404 gün önce
411 gün önce
425 gün önce
432 gün önce
446 gün önce
453 gün önce
460 gün önce
467 gün önce
530 gün önce
551 gün önce
565 gün önce
607 gün önce
614 gün önce
634 gün önce
661 gün önce
698 gün önce
712 gün önce
740 gün önce
747 gün önce
754 gün önce
838 gün önce
873 gün önce
964 gün önce
978 gün önce
1005 gün önce
1048 gün önce
1075 gün önce
1090 gün önce
1146 gün önce
1167 gün önce
1286 gün önce
1293 gün önce
1300 gün önce
1307 gün önce
1314 gün önce
1321 gün önce
1335 gün önce
1349 gün önce
1356 gün önce
1390 gün önce
1405 gün önce
1412 gün önce
1419 gün önce
1460 gün önce
1510 gün önce
1538 gün önce
1573 gün önce
1587 gün önce
1608 gün önce
bmV0aGFiZXJ5YXppbGltaS5jb20=